Tempomat – urządzenie ułatwiające jazdę

Tempomat, zwany również systemem automatycznego utrzymywania prędkości, jest jednym z najbardziej popularnych udogodnień współczesnych samochodów. Pozwala on kierowcom na utrzymanie stałej prędkości jazdy bez konieczności ciągłego trzymania nogi na pedale gazu. To niezwykle przydatne narzędzie podczas długich podróży, zwłaszcza po autostradach czy trasach o stałym ograniczeniu prędkości.

Tempomat to elektroniczne urządzenie, które automatycznie utrzymuje stałą, zadaną przez kierowcę prędkość pojazdu bez konieczności naciskania pedału gazu. W nowoczesnych wersjach aktywnych (ACC) system ten potrafi również samodzielnie dostosowywać prędkość do innych uczestników ruchu.

Co to jest tempomat

Tempomat jest systemem, który umożliwia kierowcom automatyczne ustawienie i utrzymanie stałej prędkości jazdy. W języku angielskim funkcjonuje jako Cruise Control System (CCS), dlatego w instrukcjach obsługi czy zagranicznych materiałach często pojawia się właśnie ten skrót. W nowoczesnych autach układ współpracuje z elektronicznym sterownikiem silnika ECU i bazuje na sygnale prędkości z czujników obrotów kół pochodzących z systemu ABS. W starszych samochodach spotykane były mechaniczne rozwiązania – z siłownikami podciśnieniowymi i cięgnami Bowdena poruszającymi przepustnicę równolegle do pedału gazu.

Jak działa tempomat

Tempomat działa poprzez elektroniczny moduł sterujący, który monitoruje prędkość samochodu oraz sygnały z pedałów przyspieszenia, hamulca, a często także sprzęgła. W większości współczesnych pojazdów sterowanie odbywa się całkowicie elektronicznie – tak zwany układ drive-by-wire – poprzez przepustnicę sterowaną silnikiem krokowym lub serwomechanizmem, a nie przez linkę gazu. Gdy kierowca aktywuje tempomat i ustawia żądaną prędkość, system porównuje rzeczywistą prędkość (odczytaną na podstawie sygnałów z czujników prędkości obrotowej kół, używanych także przez ABS) z prędkością zadaną. Następnie wysyła do przepustnicy elektronicznej polecenia zwiększenia lub zmniejszenia otwarcia, aby utrzymać stałą prędkość.

W pojazdach starszej generacji, w których nie było pełnego sterowania elektronicznego, tempomat wykorzystywał zespół zaworów i siłownik podciśnieniowy poruszający dźwignią przepustnicy. Dziś takie rozwiązania spotyka się już głównie w modelach sprzed epoki ECU.

Rodzaje tempomatów: klasyczny (CCS) a aktywny (ACC)

W nowoczesnych autach można spotkać co najmniej dwa podstawowe typy systemów utrzymywania prędkości: tradycyjny tempomat CCS oraz tempomat aktywny, znany jako ACC (Adaptive Cruise Control).

Klasyczny tempomat CCS:

• utrzymuje wyłącznie zadaną prędkość jazdy,
• nie reaguje samodzielnie na pojazdy znajdujące się przed autem,
• jest prostszy konstrukcyjnie i działa w oparciu o sterowanie przepustnicą oraz sygnał prędkości pojazdu.

Aktywny tempomat ACC (adaptacyjny):

• pozwala utrzymywać zarówno prędkość, jak i zadaną odległość od poprzedzającego pojazdu,
• korzysta z radaru, lidaru lub kamer do obserwacji sytuacji na drodze,
• współpracuje z systemami pokładowymi (np. ABS, ASR, ESP), aby łagodnie hamować i przyspieszać.

Aktywny tempomat można więc traktować jako rozszerzenie zwykłego CCS, które w dużym stopniu przejmuje od kierowcy kontrolę nad dystansem do pojazdu jadącego przed nami.

Jak działa aktywny tempomat (ACC)?

Aktywny tempomat ACC automatycznie dostosowuje prędkość pojazdu do sytuacji na drodze. System korzysta z radaru dalekiego zasięgu umieszczonego najczęściej w przednim zderzaku, a w nowszych autach także z czujników lidar lub kamer umieszczonych za przednią szybą. Na tej podstawie obliczana jest odległość od pojazdu jadącego przed nami oraz różnica prędkości między samochodami.

Jeśli auto z przodu zacznie zwalniać, ACC automatycznie redukuje prędkość naszego samochodu przez ograniczenie otwarcia przepustnicy, a w razie potrzeby także przez lekkie dohamowanie. Gdy droga ponownie się „otwiera”, system przyspiesza do wcześniej ustawionej wartości. Kierowca może zazwyczaj wybrać jeden z kilku poziomów dystansu, który ma być utrzymywany.

Działanie w określonym zakresie prędkości

Jedna z odmian aktywnego tempomatu pracuje wyłącznie w z góry określonym przedziale prędkości, na przykład od 30 km/h do 200 km/h. W takim wariancie pełne wyhamowanie do zera znajduje się po stronie kierowcy. System idealnie sprawdza się na drogach szybkiego ruchu, ale w gęstym ruchu miejskim jego użyteczność bywa ograniczona.

Działanie w pełnym zakresie prędkości

Bardziej rozbudowane wersje ACC są w stanie zwolnić samochód aż do pełnego zatrzymania. Gdy auto stanie, układ utrzymuje je w miejscu, a ponowne ruszenie następuje po krótkim poleceniu kierowcy – na przykład po naciśnięciu pedału gazu lub odpowiedniego przycisku na kierownicy. Taki typ tempomatu sprawdza się zarówno w trasie, jak i w korkach o małej prędkości.

System Stop and Go

Najbardziej zaawansowane odmiany aktywnego tempomatu oferują funkcję Stop&Go. System potrafi samodzielnie wyhamować samochód do całkowitego zatrzymania, utrzymać go w miejscu, a następnie ponownie ruszyć i rozpędzić do zadanej prędkości, bez konieczności ciągłego angażowania kierowcy. Takie rozwiązanie znacząco odciąża podczas powolnej jazdy w korkach czy na obwodnicach dużych miast.

Jak włączyć i wyłączyć tempomat w samochodzie?

Obsługa tempomatu jest stosunkowo prosta. W większości modeli samochodów stosowane są przyciski na kierownicy lub osobna manetka umieszczona w jej pobliżu. Najczęściej spotykane oznaczenia to SET, + i –, czasem uzupełnione przyciskiem RES (powrót do poprzedniej prędkości) oraz osobnym włącznikiem systemu.

• włączenie tempomatu – kierowca rozpędza samochód do żądanej prędkości (zwykle powyżej 30 km/h) i naciska przycisk SET lub odpowiedni przycisk na manetce,
• zmiana prędkości – przyciski + i – pozwalają krokowo zwiększać lub zmniejszać zadaną prędkość,
• czasowe wyłączenie – naciśnięcie pedału hamulca lub sprzęgła w większości aut dezaktywuje utrzymywanie prędkości, ale system zapamiętuje ostatnią wartość,
• powrót do poprzedniej prędkości – wykorzystuje się przycisk RES lub podobnie oznaczony przycisk przy kierownicy.

W aktywnym tempomacie ACC dochodzą jeszcze przyciski zmiany dystansu do poprzedzającego pojazdu, a w bardziej rozbudowanych wersjach także tryby pracy, np. ekonomiczny, komfortowy lub dynamiczny.

Zalety tempomatu

Korzystanie z tempomatu może przynieść wiele korzyści, zarówno dla kierowcy, jak i dla samochodu. Jedną z głównych zalet jest mniejsze zmęczenie podczas długiej podróży – zwłaszcza na autostradach czy drogach ekspresowych. Kierowca nie musi przez cały czas precyzyjnie kontrolować nacisku na pedał gazu, co zmniejsza obciążenie prawej nogi i pozwala lepiej skupić się na obserwacji otoczenia. Na wielogodzinnych trasach różnica w komforcie bywa bardzo odczuwalna.

Tempomat pomaga również w utrzymaniu stałej prędkości, co może przełożyć się na bardziej równomierne spalanie paliwa. Utrzymywanie jednostajnej prędkości bez gwałtownych przyspieszeń i hamowań sprzyja ekonomicznej jeździe. System ułatwia też trzymanie się limitów prędkości – ustawienie wartości zgodnej z ograniczeniem zmniejsza ryzyko nieświadomego przekroczenia prędkości i otrzymania mandatu, szczególnie w strefach z częstymi kontrolami.

Wady i ograniczenia tempomatu

Choć tempomat jest niezwykle przydatnym narzędziem, ma także pewne wady, które należy wziąć pod uwagę. Zwykły, klasyczny tempomat CCS nie analizuje samodzielnie sytuacji na drodze – utrzymuje stałą prędkość niezależnie od tego, czy z przodu pojawia się wolniejszy pojazd, czy zbliża się zakręt. Wymaga więc od kierowcy ciągłej kontroli i gotowości do przerwania działania systemu przez naciśnięcie hamulca lub sprzęgła.

W przypadku aktywnego tempomatu ACC pojawiają się dodatkowe ograniczenia. Czujniki radaru, lidaru czy kamery mogą pracować mniej dokładnie albo zostać chwilowo wyłączone, gdy są zabrudzone lub zasypane śniegiem. W silnym deszczu, gęstej mgle czy intensywnych opadach śniegu system bywa mniej pewny i może częściej zgłaszać błędy działania. Zdarza się, że ACC zostaje tymczasowo wyłączony do czasu oczyszczenia czujników.

Istotne są również ograniczenia w samochodach z manualną skrzynią biegów. Podczas gwałtownego hamowania, jeśli kierowca nie wciśnie w porę sprzęgła lub nie zredukuje biegu, może dojść do zdławienia silnika i jego zgaśnięcia. W skrajnych sytuacjach – na śliskiej nawierzchni – może to doprowadzić do niebezpiecznej sytuacji na drodze. Z tego powodu producenci często zalecają szczególną ostrożność przy korzystaniu z tempomatu w autach z ręczną przekładnią, zwłaszcza w trudnych warunkach pogodowych i w gęstym ruchu miejskim.

Czy można dołożyć tempomat do samochodu?

W wielu modelach istnieje możliwość doposażenia auta w tempomat, nawet jeśli nie był on montowany fabrycznie w danej wersji. Wszystko zależy jednak od rozwiązań technicznych zastosowanych w konkretnym pojeździe. Najważniejsze jest to, aby sterownik silnika ECU obsługiwał funkcję tempomatu oraz aby instalacja elektryczna była przystosowana do podłączenia odpowiednich elementów.

Typowy zestaw montażowy obejmuje:

• manetkę lub przyciski tempomatu (np. na kierownicy lub pod kierownicą),
• okablowanie łączące nowy element z wiązką samochodu,
• czasem dodatkowe czujniki, na przykład czujnik położenia pedału sprzęgła,
• kodowanie lub aktywację funkcji w komputerze pokładowym.

Sam montaż w wielu autach nie jest szczególnie skomplikowany, jednak wymaga dostępu do odpowiednich schematów, narzędzi oraz oprogramowania diagnostycznego. Z tego powodu zwykle zaleca się powierzenie takiej przeróbki wyspecjalizowanemu warsztatowi, który sprawdzi, czy dany model rzeczywiście pozwala na dołożenie tempomatu – zwłaszcza gdy chodzi o nowsze systemy aktywne ACC.